शब्दांच्या डोहात विलीन झालेले साहित्यविश्वाचे ऋषि
कृष्णाकाठ / अशोक सुतार
मराठी साहित्यातील ललित लेखनाला नवे सौंदर्यशास्त्र, नवी अभिव्यक्ती आणि निसर्गाशी एकरूप होणारी संवेदनशील दृष्टी देणारे ज्येष्ठ साहित्यिक श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांच्या निधनाने मराठी साहित्यविश्वावर शोककळा पसरली आहे. वयाच्या ९१ व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला आणि मराठीतील एक अद्वितीय साहित्यप्रवास पूर्ण झाला. डोह, सोन्याचा पिंपळ, पाण्याचे पंख आणि कोरडी भिक्षा यांसारख्या कालातीत साहित्यकृतींचे निर्माते असलेले कुलकर्णी हे केवळ लेखक नव्हते, तर शब्दांच्या माध्यमातून निसर्ग, माणूस आणि जीवनाचे सूक्ष्म दर्शन घडवणारे एक प्रतिभावंत कलावंत होते.
—————————————————–
फेब्रुवारी महिन्यात खुब्याचे हाड मोडल्यामुळे त्यांची प्रकृती काही काळ खालावली होती. त्यातून ते सावरले असले, तरी पुढे प्रकृती अधिकच क्षीण होत गेली. गुरुवारी दुपारी त्यांनी पुण्यातील निवासस्थानी अखेरचा श्वास घेतला. त्यानंतर कराड येथे त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. त्यांच्या पश्चात पत्नी, दोन मुलगे, सुना आणि नातवंडे असा परिवार आहे. सांगली जिल्ह्यातील औदुंबर या निसर्गरम्य गावात जन्मलेल्या श्रीनिवास कुलकर्णी यांच्या बालपणावर परिसरातील निसर्ग, ग्रामीण संस्कृती आणि चित्रकलेचा खोलवर प्रभाव पडला. त्यांचे आजोबा आणि वडील दोघेही चित्रकार असल्याने कलात्मक दृष्टी त्यांना घरातूनच लाभली. प्राथमिक शिक्षण औदुंबर येथे, तर पुढील शिक्षण अंकलखोप आणि सांगलीतील ‘अनाथ विद्यार्थी आश्रम’मध्ये पूर्ण झाले. शिक्षणानंतर त्यांनी काही काळ साइनबोर्ड पेंटिंगचा व्यवसाय केला, त्यानंतर ओगलेवाडीच्या काच कारखान्यात नोकरी केली आणि पुढे ‘मौज’ या प्रतिष्ठित नियतकालिकाच्या संपादन विभागात कार्यरत राहिले.
त्यांच्या लेखनाची सुरुवात कवितेपासून झाली. चौथीत शिकत असताना त्यांची पहिली कविता प्रसिद्ध झाली होती. त्यानंतर कथा, ललित लेख आणि व्यक्तिचित्रांच्या माध्यमातून त्यांनी मराठी साहित्यात स्वतंत्र स्थान निर्माण केले. १९६० मध्ये ‘मनातल्या उन्हात’ हा त्यांचा ललित लेख प्रसिद्ध झाला आणि त्यानंतर त्यांनी मागे वळून पाहिले नाही. त्यांच्या प्रत्येक लेखातून निसर्गाचे सूक्ष्म निरीक्षण, मानवी भावविश्वाची जाण आणि शब्दांची चित्रदर्शी मांडणी अनुभवायला मिळते. ‘डोह’ ही त्यांची सर्वाधिक गाजलेली साहित्यकृती आजही मराठी ललित साहित्याचा मानदंड मानली जाते. बालपणातील आठवणी, गावाकडचा निसर्ग, माणसांचे स्वभाव, ऋतूंचे बदल आणि जीवनातील साध्या प्रसंगांचे त्यांनी इतक्या हळुवार शब्दांत चित्रण केले की वाचक त्या जगात हरवून जातो. ‘सोन्याचा पिंपळ’, ‘पाण्याचे पंख’ आणि ‘कोरडी भिक्षा’ या त्यांच्या इतर साहित्यकृतींनीही मराठी वाङ्मय समृद्ध केले. विशेषतः ‘पाण्याचे पंख’मधील बालविश्वाचे चित्रण आणि ‘कोरडी भिक्षा’मधील व्यक्तिचित्रे आजही अभ्यासकांसाठी मार्गदर्शक मानली जातात.
कुलकर्णी यांच्या लेखनातील सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे चित्रकाराची दृष्टी आणि कवीचे मन. शब्दांच्या साहाय्याने ते वाचकांसमोर जिवंत चित्र उभे करत. त्यांच्या लेखनात निसर्ग हा केवळ पार्श्वभूमी नसून तो जिवंत पात्रासारखा वावरतो. झाडे, पाऊस, पक्षी, प्राणी, माती, गाव, नदी यांना त्यांनी दिलेले साहित्यिक रूप मराठी ललित गद्याला एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन गेले. त्यांच्या प्रत्येक लेखात अनुभवाची खोली, निरीक्षणातील बारकावे आणि भाषेतील पारदर्शकता जाणवते. म्हणूनच अनेक समीक्षकांनी त्यांना मराठी ललित लेखनातील अद्वितीय लेखक म्हणून गौरवले आहे. प्रसिद्ध कवी मंगेश पाडगावकर यांनी त्यांच्या लेखनाचे वर्णन करताना, “बालकवींनी कविता न लिहिता गद्य लिहिले असते, तर ते श्रीनिवास कुलकर्णी यांचेच झाले असते,” असे गौरवोद्गार काढले होते. त्यांच्या साहित्याचा प्रभाव महाराष्ट्रापुरता मर्यादित राहिला नाही. धारवाड, कोलकाता यांसारख्या ठिकाणीही त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास झाला आणि त्यांच्या काही साहित्यकृतींचे इंग्रजी भाषांतरही झाले.
त्यांच्या साहित्यसेवेची दखल अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी घेतली. महाराष्ट्र फाउंडेशनचा साहित्य पुरस्कार तसेच राज्य शासनाचा ‘विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार’ यांसह अनेक सन्मानांनी त्यांच्या साहित्यप्रवासाला गौरविण्यात आले. मात्र पुरस्कारांपेक्षा वाचकांच्या मनात निर्माण झालेले प्रेम आणि जिव्हाळा हीच त्यांची खरी संपत्ती होती. आजच्या वेगवान आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात श्रीनिवास कुलकर्णी यांचे लेखन पुन्हा नव्याने वाचण्याची गरज आहे. कारण त्यांच्या साहित्याने माणसाला निसर्गाशी जोडले, संवेदनशीलतेचे महत्त्व शिकवले आणि साध्या जीवनातील असामान्य सौंदर्य शोधण्याची दृष्टी दिली. त्यांच्या शब्दांतून व्यक्त होणारी शांतता, संयम आणि जीवनावरील प्रेम आजही तितकेच ताजे वाटते. श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांच्या निधनाने मराठी साहित्यात निर्माण झालेली पोकळी सहज भरून निघणारी नाही. मात्र त्यांनी निर्माण केलेला शब्दांचा ‘डोह’ पुढील अनेक पिढ्यांना संवेदनशीलतेचा, सौंदर्यदृष्टीचा आणि साहित्यिक समृद्धीचा अखंड झरा देत राहील. व्यक्ती काळाच्या पडद्याआड जाते, परंतु तिचे साहित्य अमर राहते. श्रीनिवास कुलकर्णी यांचे लेखन हेच त्यांच्या अमरत्वाचे खरे स्मारक ठरेल.
